To zależy od tego, co dokładnie wpisano w umowie i jak bank opisał zasady przeliczeń oraz ryzyko kursowe. Nieważność pojawia się najczęściej wtedy, gdy sąd uzna, że w umowie były niedozwolone postanowienia (np. o przeliczaniu po tabeli banku), a po ich usunięciu umowy nie da się już wykonywać. Nie zawsze wystarczy samo „frankowe” powiązanie – liczy się brak przejrzystości i zbyt duża swoboda banku w ustalaniu świadczeń klienta. Kierunek oceny takich umów mocno wyznacza orzecznictwo TSUE, zwłaszcza sprawa C-260/18 (Dziubak).
Co w praktyce oznacza nieważność kredytu frankowego
„Umowa nie wiąże” i traktuje się ją tak, jakby nie działała
Nieważność to sytuacja, w której sąd stwierdza, że umowa nie wywołuje skutków prawnych (w całości), bo po usunięciu niedozwolonych zapisów nie da się jej utrzymać. W sprawach frankowych zwykle dzieje się to po uznaniu, że mechanizm walutowy był ukształtowany nieuczciwie wobec konsumenta, a sąd nie może go „naprawić” w sposób osłabiający ochronę konsumenta. TSUE w C-260/18 wskazywał, że po wyeliminowaniu nieuczciwych warunków trzeba zbadać, czy umowa może nadal obowiązywać, a uzupełnianie luk nie może prowadzić do ratowania nieuczciwego modelu.
Najczęstsze skutki dla kredytobiorcy
- kończy się obowiązek spłaty rat według tej umowy, bo umowa „odpada” jako podstawa rozliczeń,
- strony rozliczają się z tego, co faktycznie sobie przekazały (wpłaty klienta i wypłata kapitału),
- spór zwykle przenosi się na kwoty rozliczeń, potrącenie i odsetki.
Najczęstsze powody, dla których sądy uznają umowę za nieważną
1) Przeliczanie po tabeli kursowej banku bez jasnych reguł
W wielu umowach wypłata i spłata były przeliczane według kursu z tabeli banku. Problem pojawia się wtedy, gdy umowa nie podaje sprawdzalnego sposobu tworzenia tabeli (brak wzoru, brak obiektywnego punktu odniesienia, brak zasad wyliczeń). W praktyce oznacza to, że bank ma dużą swobodę, a klient nie umie przewidzieć kosztu kredytu. TSUE w sprawie C-520/21 opisywał mechanizm, gdzie raty w PLN przelicza się po kursie sprzedaży według tabeli banku, co pokazuje, jak realnie działał sporny model.
2) Nieprzejrzyste przerzucenie ryzyka walutowego na konsumenta
Ryzyko kursowe bywa oceniane jako część głównego świadczenia, ale tylko wtedy „broni się” w sądzie, gdy zostało opisane jasno i zrozumiale. TSUE w C-186/16 (Andriciuc) zwracał uwagę, że konsument powinien rozumieć konsekwencje ekonomiczne wahań kursu. W wyroku C-118/17 (Dunai) Trybunał wskazywał, że jeśli klauzula ryzyka kursowego jest nieuczciwa i bez niej umowa nie może dalej istnieć, to prawo UE nie stoi na przeszkodzie stwierdzeniu nieważności umowy.
3) Wadliwe powiązanie klauzuli ryzyka z klauzulą przeliczeniową
W praktyce sądy analizują, czy da się „odciąć” samą tabelę kursową albo samą klauzulę ryzyka i zostawić resztę. Sąd Najwyższy zwracał uwagę, że ocena klauzuli ryzyka walutowego jako niedozwolonej może prowadzić do upadku umowy, nawet jeśli w danej umowie pojawiają się też inne mechanizmy przeliczeń. Taki układ często kończy się wnioskiem: po usunięciu wadliwych zapisów nie da się uczciwie i zgodnie z umową wyliczać rat oraz salda, więc umowa nie może trwać.
Co robi sąd po stwierdzeniu niedozwolonych postanowień
Usuwa postanowienie i bada, czy umowa może nadal działać
Schemat jest zwykle podobny: sąd uznaje dany zapis za niedozwolony, więc nie wiąże on konsumenta. Następnie ocenia, czy bez tego zapisu umowa ma jeszcze sens prawny i „techniczny” (da się ją wykonywać). TSUE w C-260/18 opisywał, że obiektywna możliwość utrzymania umowy po wycięciu klauzul bywa niepewna, zwłaszcza gdy dotyczą one ryzyka wymiany i mechanizmu walutowego. Jeżeli utrzymanie wymagałoby dopisywania nowych zasad (np. zastępowania tabeli banku innym kursem bez podstawy w prawie), sąd częściej wybiera nieważność, bo nie może tworzyć nowej umowy za strony w sposób osłabiający ochronę konsumenta.
Znaczenie stanowiska konsumenta
Konsument może „przywrócić” skuteczność, ale musi to być świadome
W praktyce ważne jest, że niedozwolone postanowienie jest bezskuteczne na korzyść konsumenta, a konsument może następczo, świadomie i dobrowolnie zgodzić się na jego obowiązywanie. Taką konstrukcję opisuje uchwała SN III CZP 6/21. W sporach frankowych oznacza to, że sąd patrzy także na to, czy klient chce korzystać z ochrony i jaki skutek uważa za korzystniejszy (nieważność czy utrzymanie umowy bez wadliwych zapisów).
Co dzieje się po nieważności: rozliczenia, odsetki, roszczenia banku
Rozliczenie wpłat i kapitału
Po nieważności strony rozliczają się z przekazanych kwot. Uchwała SN z 16 lutego 2021 r. (III CZP 11/20) potwierdza, że kredytobiorcy przysługuje roszczenie o zwrot spłaconych kwot jako świadczenia nienależnego, niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie jest dłużnikiem banku z tytułu zwrotu kapitału.
Bank bez „wynagrodzenia za kapitał”
Ważnym tłem sporów jest też to, że TSUE w C-520/21 uznał, iż bank nie może domagać się od konsumenta wynagrodzenia za korzystanie z kapitału po unieważnieniu umowy opartej na nieuczciwych warunkach.
Odsetki i moment wymagalności
Spory często dotyczą także odsetek ustawowych za opóźnienie i tego, od kiedy bank „jest w opóźnieniu”. Wyrok TSUE C-140/22 dotykał m.in. zasad związanych z wezwaniem do zapłaty i odsetkami w polskim porządku prawnym.
Jak rozpoznać, czy Twoja umowa może być uznana za nieważną
Prosta lista sygnałów ostrzegawczych
- w umowie jest odesłanie do tabeli kursowej banku, ale brak zasad jej tworzenia,
- brak konkretu o skutkach wzrostu kursu CHF dla raty i salda (zamiast tego ogólne formułki),
- mechanizm walutowy jest tak „wbudowany”, że po usunięciu przeliczeń nie wiadomo, jak liczyć zobowiązanie,
- dokumenty sprzedażowe nie pokazują symulacji i realnych scenariuszy ryzyka.
Co warto przygotować przed analizą prawną
- umowę, regulamin, załączniki, aneksy,
- historię spłat i zaświadczenie z banku,
- materiały z momentu zawierania umowy (oferta, formularze, prezentacje),
- opis rozmów z bankiem: co mówiono o kursie i o ryzyku.
Jeśli w Twojej umowie przeliczenia zależą od tabeli banku, a ryzyko kursowe opisano tak, że nie dało się zrozumieć skutków finansowych, rośnie szansa na ocenę, że po usunięciu takich zapisów umowa nie może trwać, więc jest nieważna.